“૭૩મા અને ૭૪મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમોએ પાયાના સ્તરે નાણાકીય સંઘવાદને સુવ્યવસ્થિત કરવા માટે રાજ્ય નાણાં પંચો (SFCs) ની સ્થાપના ફરજિયાત બનાવી હતી. જોકે, સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓને સશક્ત બનાવવામાં SFCની ભલામણોનો અમલ એક મુખ્ય અવરોધ બની રહ્યો છે. આ સંદર્ભમાં, SFCને સંચાલિત કરતી બંધારણીય જોગવાઈઓનું વિશ્લેષણ કરો અને તેમની અસરકારકતામાં અવરોધરૂપ માળખાગત તથા પ્રક્રિયાગત પડકારોનું મૂલ્યાંકન કરો. ‘વિકસિત ભારત @૨૦૪૭’ના વિઝનને સાકાર કરવા માટે SFCના માળખાને મજબૂત બનાવવાના ઉપાયો સૂચવો.”

ANSWER

૧. પ્રસ્તાવના

બંધારણની કલમ ૨૪૩-I અને ૨૪૩-Y પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓની નાણાકીય સ્થિતિની સમીક્ષા કરવા અને કરની વહેંચણી (tax devolution) તથા સહાયક અનુદાન (grants-in-aid) માટેના સિદ્ધાંતોની ભલામણ કરવા માટે દર પાંચ વર્ષે રાજ્ય નાણાં પંચો (SFCs) ની રચના કરવાનું ફરજિયાત બનાવે છે. ભાગ IX અને ભાગ IX-A હેઠળ નાણાકીય વિકેન્દ્રીકરણને અમલમાં મૂકવા માટે તેઓ બંધારણીય રીતે મુખ્ય આધારસ્તંભ છે.

૨. મુખ્ય ભાગ

SFCને સંચાલિત કરતી બંધારણીય જોગવાઈઓ

• રચના અને નિમણૂક (કલમ ૨૪૩-I/૨૪૩-Y): રાજ્યપાલ SFCની રચના કરે છે અને રાજ્યના કાયદા દ્વારા તેની રચના, લાયકાત અને પસંદગીની પ્રક્રિયા નક્કી કરે છે.

• મુખ્ય કાર્યક્ષેત્ર: ભલામણ કરવી:

(a) રાજ્યના કર/શુલ્કની ચોખ્ખી આવકની વહેંચણી.

(b) સ્થાનિક સંસ્થાઓ (LBs) ને સોંપી શકાય તેવા કર/ફીનું નિર્ધારણ.

(c) રાજ્યના સંચિત ભંડોળમાંથી સહાયક અનુદાન.

• કાર્યવાહી અહેવાલ (ATR): રાજ્યપાલે SFCના અહેવાલને સ્પષ્ટીકરણના મેમોરેન્ડમ (ATR) સાથે રાજ્ય વિધાનસભા સમક્ષ રજૂ કરવો આવશ્યક છે.

માળખાગત અને પ્રક્રિયાગત પડકારો

• અનિયમિત રચના અને વિલંબ: મોટાભાગનાં રાજ્યો સમયસર SFCની રચના કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે (દા.ત., ઘણાં રાજ્યોમાં ૬ઠ્ઠા SFCની રચના બાકી છે). ૧૫મા નાણાં પંચે નોંધ્યું હતું કે તેની રચનામાં સરેરાશ ૨-૩ વર્ષનો વિલંબ થાય છે.

• બિન-બંધનકર્તા ભલામણો: કેન્દ્રીય નાણાં પંચ (કલમ ૨૮૦)થી વિપરીત, SFCની ભલામણો સલાહકારી હોય છે; રાજ્ય સરકાર તેને સ્વીકારવા માટે બંધારણીય રીતે બંધાયેલી નથી, જેના પરિણામે અમલીકરણનો દર નીચો રહે છે (RBIના અભ્યાસ મુજબ ~૩૦-૪૦%). • ડેટાની ઉણપ અને ક્ષમતામાં ખામીઓ: સ્થાનિક સંસ્થાઓમાં ઓડિટેડ એકાઉન્ટ્સ અને ડેટાબેઝનો અભાવ હોય છે. SFC ઘણીવાર કાયમી સચિવાલયો અથવા ડોમેન નિષ્ણાતો વિના કાર્ય કરે છે, જે એડ-હોક અમલદારશાહી સ્ટાફ પર આધાર રાખે છે.

• વર્ટિકલ/હોરિઝોન્ટલ અસંતુલન: રાજ્યો ઘણીવાર ભંડોળ મુક્ત કરવાને બદલે બંધાયેલ ગ્રાન્ટ (CSS) વિતરિત કરે છે, જે નાણાકીય સ્વાયત્તતાને મર્યાદિત કરે છે. “સમાંતર સંસ્થાઓ” (દા.ત., જિલ્લા આયોજન સમિતિઓ બિન-કાર્યકારી રહે છે) પણ SFC સુસંગતતાને નબળી પાડે છે.

• અવગણવામાં આવેલા ATRs: સમજૂતીત્મક મેમોરેન્ડમ વારંવાર વિલંબિત થાય છે અથવા તર્કસંગત કારણ વિના મુખ્ય ભલામણોને નકારી કાઢવામાં આવે છે, જે કાયદાકીય દેખરેખને નબળી પાડે છે.

મજબૂતીકરણ માટેના પગલાં — Viksit Bharat @2047

• બંધનકર્તા પ્રકૃતિ માટે બંધારણીય સુધારો: SFC ભલામણોને “ફરજિયાત વિચારણા” દરજ્જા સુધી ઉન્નત કરો, જેને અસ્વીકાર માટે સુપર-બહુમતી અથવા ન્યાયિક સમીક્ષાની જરૂર હોય, જે કેન્દ્રીય નાણાં પંચની જેમ હોય.

• યુનિયન ફાઇનાન્સ કમિશન સાથે સિંક્રનાઇઝેશન: સ્થાનિક રાજકોષીય જરૂરિયાતોને વિભાજ્ય પૂલ ગણતરીઓ (વર્ટિકલ શેરિંગ) માં એકીકૃત કરવા માટે યુનિયન ફાઇનાન્સ કમિશન સમક્ષ 12 મહિના પહેલાં SFC ને રિપોર્ટ સબમિટ કરવાનો આદેશ આપો.

• સંસ્થાકીય ક્ષમતા: રાજ્યના નાણા વિભાગોમાં કાયમી SFC કોષો બનાવો; SFC બંધારણ માટે પૂર્વશરત તરીકે સ્થાનિક સંસ્થાઓના ખાતાઓનું CAG ઓડિટ કરવાનું આદેશ આપો.

• પરિણામ-આધારિત વિચલન: 15મા નાણા પંચ દ્વારા ભલામણ કરાયેલ વસ્તી/વિસ્તારના માપદંડોથી કામગીરી-આધારિત અનુદાન (SDG સ્થાનિકીકરણ, પોતાના સ્ત્રોત મહેસૂલ એકત્રીકરણ) તરફ સ્થળાંતર કરો.

• ડિજિટલ ગવર્નન્સ: રીઅલ-ટાઇમ રાજકોષીય ટ્રેકિંગ માટે રાષ્ટ્રીય મ્યુનિસિપલ એકાઉન્ટ્સ મેન્યુઅલ અને PFMS સાથે SFC ડેટા ફ્લોને એકીકૃત કરો.

3. નિષ્કર્ષ

SFCs ને સશક્ત બનાવવું એ ફક્ત રાજકોષીય કવાયત નથી પરંતુ સબકા સાથ, સબકા વિકાસ માટે લોકશાહી આવશ્યકતા છે. છેલ્લા માઇલ પર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખાધને પૂર્ણ કરવા અને વિકાસ ભારત @2047 ને સાકાર કરવા માટે, કાનૂની અમલીકરણ, ડેટા-આધારિત વિચલન અને સમન્વયિત ફેડરલ ફાઇનાન્સ દ્વારા SFC ને “સલાહકાર સંસ્થાઓ” માંથી “બંધારણીય નાણાકીય આર્કિટેક્ટ્સ” માં રૂપાંતરિત કરવું જરૂરી છે.